Tezler

Projemizin önemli çıktılarından olan iki yüksek lisans tezi tamamlanmış ve YÖK Ulusal Tez Merkezi’nde yayımlanmıştır. Bu iki tez, projemizin bilimsel altyapısını güçlendiren, ilkokul sosyal bilgiler ders kitaplarında toplumsal cinsiyet temsillerinin tarihsel değişimini ortaya koyan önemli akademik çalışmalardır. Proje kapsamında elde edilen bu veriler, eğitim materyallerinin toplumsal cinsiyet eşitliği perspektifiyle yeniden düzenlenmesine yönelik önemli ipuçları sunmaktadır.

​

“İlkokul Sosyal Bilgiler Ders Kitaplarında Kadın İmgesi (1980-2000)” isimli birinci tez Mustafa Şahin danışmanlığında Sedanur Giley tarafından hazırlanmıştır.

Bu araştırma, 1980–2000 yılları arasında basılan sosyal bilgiler ders kitaplarında kadın imgesinin erkek temsilleriyle karşılaştırmalı olarak nasıl sunulduğunu incelemiştir. Nitel desende yürütülen çalışmada, söylem tarihsel yaklaşım temel alınmış; ilgili döneme ait 6 ders kitabı metin ve görsel düzeyde analiz edilmiştir. Kitaplar dijital olarak taranmış ve Delphi tekniğiyle geliştirilen ölçütler çerçevesinde NVivo-15 yazılımıyla kodlanmıştır. Bulgular, bu dönemde toplumsal cinsiyet rollerinin büyük ölçüde geleneksel kalıplara dayandığını göstermektedir. Kadınlar genellikle ev içi roller, annelik ve yardımcı konumlarla ilişkilendirilmiş; erkekler ise kamusal alan, mesleki roller, liderlik ve güç figürleriyle temsil edilmiştir. Bazı kitaplarda modern ve eşitlikçi öğelere rastlansa da bu durum genel eğilimi değiştirecek düzeyde değildir. Araştırma, ders kitaplarındaki cinsiyetçi söylemlerin toplumsal cinsiyet rollerini pekiştirdiğini ve bu rollerin eğitim yoluyla yeniden üretildiğini ortaya koymaktadır. Kadınların yalnızca ev içi sorumluluklarla sınırlı sunulması, kamusal ve mesleki alanlarda görünürlüklerinin azalmasına; erkeklerin sürekli güçlü ve aktif rollerde yer alması ise toplumsal eşitlik adına önemli bir sorun alanı olarak değerlendirilmektedir. Tezde, ders kitaplarında daha dengeli, kapsayıcı ve toplumsal cinsiyet eşitliğini destekleyen temsillerin artırılması önerilmektedir.

​

“İlkokul Sosyal Bilgiler Ders Kitaplarında Toplumsal Cinsiyet (2000-2023)” ikinci tez Mustafa Şahin danışmanlığında Arzum Taşdelen tarafından hazırlanmıştır. Bu çalışma, 2000–2023 yılları arasında yayımlanan sosyal bilgiler ders kitaplarında toplumsal cinsiyet imgelerinin nasıl kurgulandığını incelemiştir. Söylem tarihsel yaklaşım doğrultusunda tasarlanan araştırmada, 5 ders kitabı NVivo-15 programıyla ayrıntılı biçimde analiz edilmiştir. Analiz sürecinde metinler ve görseller, Delphi yöntemiyle oluşturulmuş ölçütlere göre değerlendirilmiştir. Araştırma bulguları, incelenen kitaplarda erkek imgelerinin kadın imgelerinden belirgin biçimde fazla olduğunu göstermektedir. Kadınlar meslekler, eylemler ve karakter temsilleri gibi birçok başlıkta geri planda kalmış; ev işleri, çocuk bakımı ve el işleri gibi geleneksel rollerle özdeşleştirilmiştir. Erkekler ise taşıt kullanma, tarım–hayvancılık, spor ve kamusal görevler gibi güç ve hareket gerektiren eylemlerle ilişkilendirilmiştir. Görsel analizler de benzer bir tablo sunmaktadır: Erkek figürler daha görünür durumdadır ve çoğunlukla kamusal alanlarda resmedilmiştir; kadınlar ise ağırlıklı olarak ev içi mekânlarda yer almaktadır. Meslek, kıyafet, renk kullanımı ve mekânsal konumlanış gibi unsurlar, toplumsal cinsiyet rollerine uygun biçimde atanmıştır. Bu bulgular, 2000 sonrası dönemde dahi ders kitaplarında geleneksel toplumsal cinsiyet söylemlerinin önemli ölçüde devam ettiğini göstermektedir.

​

“Sosyal bilgiler ders kitaplarında kadın imajı (1950-1980)” isimli üçüncü tez Mustafa Şahin danışmanlığında Ayşe Ece Şahin tarafından hazırlanmıştır.

Bu araştırmanın amacı 1950-1980 yılları arasında ilkokullar için hazırlanmış sosyal bilgiler ders kitaplarında kadın imajının dilsel ve görsel düzlemde nasıl temsil edildiğini ve bu temsillerin dönemsel bağlam içindeki değişim ve sürekliliğini incelemektir. Çalışma ders kitaplarının toplumsal cinsiyet rollerinin yeniden üretimindeki işlevini tarihsel bir perspektifle ele alarak literatüre katkı sağlamayı hedeflemektedir. Araştırma nitel yaklaşımla yürütülmüş dilsel veriler söylem-tarihsel yaklaşım, görsel veriler ise çoklu biçimli eleştirel söylem çözümlemesi ile analiz edilmiştir. 8 ders kitabı NVivo 15 yazılımı kullanılarak incelenmiştir. Araştırma bulguları kadın figürlerinin metinlerde ve görsellerde büyük ölçüde geleneksel toplumsal cinsiyet rolleri çerçevesinde sunulduğunu göstermektedir. Kadınlar akrabalık ilişkileri bağlamında çoğunlukla anne, eş ve bakım veren rollerle temsil edilmiştir. Meslek ve eğitim temalarında kadınların görünürlüğü artmakla birlikte bu temsiller öğretmenlik, hemşirelik gibi sınırlı ve toplumsal olarak kabul görmüş mesleklerle sınırlandırılmıştır. Etkinlik ve eylem temalarında kadınlar daha çok ev içi ve destekleyici faaliyetlerle ilişkilendirilmiş; kamusal alan, liderlik ve karar alma süreçlerinde ise oldukça sınırlı biçimde yer almıştır. Dil kullanımında erkek merkezli ve cinsiyetçi ifadelerin baskın olduğu, kapsayıcı söylemlerin ise sınırlı kaldığı belirlenmiştir. Görsellerde kadınların ev içi ve kırsal mekânlarda daha görünür olduğu saptanmıştır.

​

“Türkçe Ders Kitaplarında Toplumsal Cinsiyetin Temsili” isimli dördüncü tez Gülsüm Songül Ercan danışmanlığında Özgül başaran Aydın tarafından hazırlanmıştır.

 

Bu çalışmanın amacı 1936, 1989 ve 2019 Öğretim Programlarına göre hazırlanan Türkçe ders kitaplarında toplumsal cinsiyetin nasıl temsil edildiğini araştırmaktır. Bu amaçla, metinler Eleştirel Söylem İncelemelerinin bir yaklaşımı olan Söylem Tarihsel Yaklaşım’da incelenen adlandırma ve yükleme söylem stratejileri çerçevesinde çözümlenmiştir. Görseller ise Eleştirel Söylem İncemelerinin bir diğer yaklaşımı olan Çok Modlu Eleştirel Söylem Çözümlemesi kapsamında, Jancsary ve diğerleri’nin (2016) önerdiği beş aşamalı çözümleme modeline göre incelenmiş; çözümleme sürecinde görsellerdeki karakterler, renkler, bağlam ve eylemlere odaklanılmıştır. Belirtilen dönemler arasındaki sıklık farklılıkların anlamlı olup olmadığını saptamak için istatistiksel yöntemler kullanılmıştır. Araştırma bulguları, 1936 döneminde kadınların temsilinin ev içi rollerle sınırlandığını, erkeklerin ise mesleki ve kamu alanlarında öne çıkarıldığını, dolayısıyla belirgin bir toplumsal cinsiyet hiyerarşisinin kodlandığını göstermektedir. 1989’a gelindiğinde, mesleklerde kadın temsillerinde bir artış görülmüş ve kız çocukları metinlerde ve görsellerde kurmaca karakterler aracılığıyla daha fazla yer bulmuştur; bu bulgular tikel bir dönüşümü göstermektedir. 2019 yılında ise olumlu temsillere rağmen, kalıpyargısal sunumların sürdüğü saptanmıştır. Kadınların meslek alanlarında erkeklere göre daha düşük temsili, gerçek kişilerin konu edildiği metinlerde ağırlıklı olarak erkeklere yer verilmesi ve görsellerde kadınların özel, erkeklerin ise kamusal alanlarda konumlandırılması gibi unsurlar, ders kitaplarında toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin yeniden üretildiğini ortaya koymaktadır. Kız çocuklarının temsilindeki artış gibi olumlu dönüşümler, niceliksel bir iyileşme sunmakla birlikte, niteliksel eşitsizlikleri ortadan kaldırmadığından, mevcut eşitsizlik yapısını dönüştürme noktasında tek başına yetersiz kalmaktadır.

​​

​